Prikazivanje članaka po tagu Srbija

(Preuzeto sa MONS – Platforme za monitoring socijalne situacijue u Srbiji (www.mons.rs)

Mihail Arandarenko

Dragan Aleksić)

* Vanredno stanje, proglašeno polovinom marta 2020. godine, prouzrokovano širenjem pandemije koronavirusa Covid-19 na Srbiju, dovelo je u veoma kratkom roku do prisilnog, delimičnog ili potpunog, prestanka rada velikog broja ekonomskih agenata - preduzeća, javnih ustanova, radnika zaposlenih za platu i samozaposlenih. Priroda tog prinudnog karantinskog zatvaranja je takva da se govori o šoku ponude (pre svega, rada), jer je delovanjem više sile firmama i radnicima onemogućeno da rade, mada bi oni to želeli i mada za njihovim proizvodima i uslugama postoji načelna tražnja. Zapravo, i tražnja (pre svega, za proizvodima i uslugama, a izvedeno i za radom) istovremeno je osujećena na sličan način kao i ponuda. Ipak, korisno je zadržati distinkciju između šoka ponude i šoka tražnje zbog različitog intenziteta sa kojim ova dva šoka utiču na ekonomsku aktivnost sa proticanjem vremena. Na kratak rok, šok ponude je dominantan. Određeni delovi ekonomije, takozvane delatnosti visokog kontakta, poput ugostiteljstva, turizma, ličnih usluga i slično, skoro potpuno se zatvaraju na više nedelja ili meseci. Kako neposredna opasnost od nekontrolisanog širenja epidemije počinje da jenjava, težište krize se pomera na stranu tražnje - ako je deo radnika, pre svega u teško pogođenim kontaktnim delatnostima, izgubio posao ili deo zarade, to ne može da ne ostavi negativan uticaj i na sektore koji su inicijalno daleko manje pogođeni i ekonomija tako ulazi u spiralu generalizovanog pada proizvodnje, zaposlenosti i realnih zarada

U ovom kratkom prilogu, zadržaćemo se na razmatranju diferenciranog uticaja pandemijske krize na različite ekonomske sektore u Srbiji i, posebno, na to kako će ona uticati na sektorska tržišta rada na kratak i srednji rok. Razmatranje je delimično zasnovano na prvim uporednim globalnim procenama ovog uticaja (pre svega ILO, 2020)[1], delimično na opservacijama dosadašnjeg toka krize, a delom i na osnovu hipotetičkih (ex ante) razmatranja srednjoročnog uticaja krize na tržište rada Srbije, kada efekat šoka tražnje postane jasno dominantan u odnosu na kratkoročni efekat šoka ponude.

Tabela 1. ispod sumira naše procene. Osnovne informacije o sektorima (naziv sektora u skladu sa nacionalnom klasifikacijom delatnosti, broj zaposlenih u svakom sektoru i relativno učešće sektora u ukupnoj zaposlenosti u 2019. godini, na osnovu podataka CROSO i prosečne neto zarade u septembru 2019. godine) predstavljene su u prve četiri kolone tabele. Naredne dve kolone daju ocenu kratkoročnog i srednjoročnog uticaja krize na tržište rada odgovarajućeg sektora, služeći se petostepenom gradacijom tog uticaja (nizak, nizak do srednji, srednji, srednji do visok i visok). Najzad, poslednja kolona nastoji da ponudi kratko objašnjenje za ove procene kroz identifikaciju glavnih mehanizama kojima se potencijalna kriza u sektoru inicira u kratkom i prenosi u srednjem roku.

Tabela 1. Uticaj pandemije Covid-19 na sektorsku zaposlenost u Srbiji na kratak i srednji rok

Tabela 1. u dobroj meri je samoobjašnjavajuća i stoga zahteva malo dodatnih komentara. U delatnostima visokog rizika tržišta rada, na kratak rok zaposleno je čak 44,4% od ukupnog broja registrovanih zaposlenih (osim registrovanih poljoprivrednika), dok je u delatnostima srednjeg do visokog rizika zaposleno dodatnih 7,4% registrovanih zaposlenih. Na srednji rok, 3,9% zaposlenih ostaće izloženo visokom riziku, dok će u delatnostima srednjeg do visokog rizika ostati 27,2%. Naravno, treba imati u vidu da su ove procene veoma grube aproksimacije generalizovanog sektorskog rizika i da ne uzimaju dovoljno u obzir niti detaljniju strukturu užih delatnosti u okviru pojedinačnih sektora (čiji rizik može biti veoma različit), niti sektorsku strukturu zaposlenosti po zanimanjima, nivou obrazovanja i slično.

Interesantan je još jedan momenat - u proseku, sektori sa višim prosečnim zaradama imaju niži prosečni rizik tržišta rada, i obrnuto. To je vizualizovano preklapanjem boja na našoj tabeli - dok pet od šest sektora sa najvišim prosečnim zaradama imaju nizak rizik, to je slučaj sa samo tri od sedam sektora sa najnižim prosečnim zaradama. Ovo sugeriše da se može očekivati rast sektorske nejednakosti u zaradama u odnosu na stanje pre krize. Dodatno, prve međunarodne analize ukazuju na to da su zanimanja koja su ‘imunizovana’ od šoka ponude, zbog toga što se njihovi radni zadaci mogu u najvećoj meri obavljati od kuće, u proseku znatno bolje plaćena u odnosu na ona koja zahtevaju prisustvo zaposlenih na radnom mestu (Dingel and Neiman, 2020)[2].

To bi, kroz restrukturiranje radnih mesta i zadataka unutar pojedinačnih sektora, moglo da dodatno oteža relativni položaj niskoplaćenih visoko-kontaktnih zanimanja.

Najzad, dok smo do sada razmatrali potencijalne diferencirane negativne efekte krize na sektorsku zaposlenost, na standardne kvantitativne indikatore tržišta rada - stope zaposlenosti, nezaposlenosti i aktivnosti - svakako će uticati i tokovi između ostalih statusa stanovništva na tržištu rada.

Važno je razumeti da kretanje nivoa nezaposlenosti zavisi - kako od intenziteta priliva u nezaposlenost, tako i od intenziteta odliva iz nezaposlenosti. Priliv u nezaposlenost ne zavisi samo od broja otpuštenih radnika, nego i od priliva novih ulaznika na tržište rada - uglavnom onih koji završavaju školovanje, ali i onih koji žele ili su primorani da se ponovo aktiviraju na tržištu rada. Najveći ‘redovan’ priliv novih ulaznika u Srbiji dogodiće se sa završetkom školske godine, na leto i na jesen, ali će njihove mogućnosti za nalaženje posla ostati ograničene, tako da će to dodatno povećati nivo nezaposlenosti, u meri u kojoj tržište rada ne bude bilo u stanju da ih apsorbuje na uobičajen način. Na godišnjem nivou, novi ulaznici odgovaraju veličini jedne godišnje kohorte mladog stanovništva, što je nešto manje od 70.000 lica.

Na ‘plus’ strani (mada je u normalnim okolnostima to ograničenje, a ne prednost), svake godine iz stanovništva radnog uzrasta (do 65 godina) izađe oko 100.000 ljudi, što je za oko 35.000 više od novih ulaznika, tako da taj faktor zamene delimično olakšava apsorpciju novih mladih ulaznika na tržište rada, čak i u teškim vremenima kao što je ovo.

Najzad, još jedan faktor koji može dodatno da podigne nivo nezaposlenosti čine naši kratkoročni spoljni migranti koji deo godine provode radeći u inostranstvu (kao sezonski radnici u poljoprivredi i turizmu, građevinski i industrijski radnici, u sektoru zdravstvene nege i brige o starima, ličnih usluga itd), a zarađeni novac troše u Srbiji, uglavnom se ne uključujući uopšte, ili tek marginalno, na domaće tržište rada. Na osnovu zvaničnih podataka o prelascima granice na početku pandemije, može se grubo proceniti da se otprilike njih 50-60 hiljada vratilo sa kratkoročnog rada u inostranstvu tokom marta. Na godišnjem nivou, taj broj potrebno je pomnožiti otprilike sa tri. Premda neće svi oni završiti kao nezaposleni (neki će verovatno uspeti da odu u inostranstvo, drugi se prosto neće uključivati na tržište rada, treći će se uključiti u neki porodični posao i sl), ipak se i po ovom osnovu može očekivati dodatan porast nezaposlenosti od nekoliko desetina hiljada.

Još jednom podvlačimo da je uzročnik tekuće krize specifičan, neekonomski faktor i stoga je veoma teško povlačiti paralele sa krizama iz bliske prošlosti i njihovim efektima na tržište rada. S tim u vezi, sve prognoze su, u ovom trenutku, ekstremno nezahvalne, jer se još ne mogu predvideti ni orijentaciona dužina trajanja ni intenzitet poremećaja globalnih i regionalnih ekonomskih tokova usled pandemije. Naivno bi bilo očekivati da će se, sa prolaskom epidemije i ukidanjem vanrednog stanja, situacija na tržištu rada Srbije vratiti u pretkriznu. Sasvim je izvesno da stanje na tržištu rada neće zavisiti isključivo od stepena oporavka privrede Srbije, već i od brzine jenjavanja epidemije i privrednog rasta u zemljama sa kojima imamo najjače ekonomske veze.

[1] https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/documents/briefingnote/wcms_740877.pdf

[2] https://bfi.uchicago.edu/wp-content/uploads/BFI_White-Paper_Dingel_Neiman_3.2020.pdf

Izvor: UGS "Nezavisnost" https://nezavisnost.org/

Medijska pratnja: Novi Radio Sombor

Objavljeno u Sindikat

* Fondacija Ana i Vlade Divac 13 godina pomaže građanima u najtežim situacijama. Odmah po proglašenju vanrednog stanja u Srbiji, fondacija je sav svoj kapacitet usmerila ka hitnom obezbeđivanju humanitarne pomoći najugroženijim građanima, lokalnim zajednicama, organizacijama civilnog društva i institucijama. Fondacija je do sada obezbedila 550.000 dolara za humanitarnu pomoć i pomoć zdravstvenim institucijama, organizacijama civilnog društva, medijima i neformalnim grupama građana

- Fondacija Ana i Vlade Divac je još pre uvođenja vanrednog stanja bila pripremljena na izazov koji nas očekuje. Već prvog dana smo kroz svoju mrežu saradnika u lokalnim organizacijama i lokalnim samoupravama i uz podršku naših volontera na terenu, počeli da prikupljamo podatke o potrebama građana i dostavljamo humanitarnu pomoć. Prva aktivnost je vrlo brzo realizovana i korisnici Crkvene narodne kuhinje u Beogradu su dobili prvih 1.000 osnovnih higijenskih paketa, zahvaljujući našim dugogodišnjim donatorima iz dijaspore, kompanijama i građanima koji su samo za ovu vrstu pomoći izdvojili 1,6 miliona dinara a za mesečno snabdevanje korisnika kuhinje higijenskim sredstvima. Moram da istaknem da je ceo naš tim sve vreme bio posvećen pomaganju drugima iako su se i sami našli u situaciji koja je bila svima izazov - rekla je Ana Košel, direktorka Fondacije Ana i Vlade Divac.

Fondacija nije zaboravila koliko je važno pomoći onima koji motivišu druge kada je najteže i pomogla je17 organizacija civilnog društva, neformalnih grupa i medija koji promovišu građansku solidarnost i duh zajedništva u vremenu krize izazvane pandemijom koronavirusom. Ukupan fond za ovu vrstu podrške od 1,87 miliona dinara obezbeđen je u saradnji sa Balkanskim fondom za demokratiju i Ambasadom Kraljevine Norveške koja je dodatno izdvojila 23,5 miliona dinara za 10.000 paketa osnovnih namirnica i higijenskih sredstava najugroženijim građanima. Fondacija Ana i Vlade Divac u saradnji sa Grupom 484 do kraja juna dostaviće ove pakete najugroženijim porodicama u više od 10 gradova Srbije, a količina humanitarne pomoći biće dovoljna za 50.000 ljudi.

Igrači košarkaškog kluba Sacramento Kings, Bogdan Bogdanović i Nemanja Bjelica pridružili su se Fondaciji Ana i Vlade Divac i zajedno sa Vlade Divcem i njegovom suprugom Anom donirali respiratore, zaštitne maske i druga medicinska sredstva zdravstvenim institucijama u vrednosti od 20,1 milion dinara.

Fondacija je nastavila aktivnosti uz podršku uz podršku Fondacije za otvoreno društvo i obezbedila higijenska sredstva dovoljna za 4 meseca, pakete igračaka i pribora za crtanje za decu i materijal za šivenje maski u vrednosti od 11,7 miliona dinara za migrante koji se nalaze u 3 prihvatna i azilna centra u Srbiji.

Stipendisti Fondacije Ana i Vlade Divac, koji kao korisnici stipendija volontiraju svakog meseca najmanje 4 sata, svakodnevno šalju svoje priče o volontiranju koje više ne mere satima već zahvalnošću onih kojima pomognu. Mladi ljudi koji su i sami iz porodica kojima je potrebna podrška, pomažu na različite načine starijima, vršnjacima daju besplatne online časove, volontiraju u Crvenom krstu, a neki od njih sa svojim porodicama šiju zaštitne maske za sugrađane. Na taj način su stipendisti fondacije, tokom proteklih 9 nedelja drugima nesebično poklonili svoje vreme.

Fondacija je nastavila sa aktivnostima kroz saradnju sa partnerima Koalicije za dobročinstvo na Projektu za unapređenje okvira za davanje koji finansira USAID. Članovi Saveta za filantropiju iz Koalicije za dobročinstvo su tokom vanrednog stanja Savetu za filantropiju i Vladi predložili set mera kako bi pomogli da se obezbede veće donacije najugroženijim građanima, uključujući promociju Uputstva za ostvarivanje poreskih olakšica, ukidanje bankarskih provizija na donacije i oslobađanje od PDV-a donacija hrane. Takođe, Koalicija je uputila i predlog da država u program ekonomskih mera uključi udruženja koja organizuju privrednu delatnost po principu socijalnog preduzetništva.

Fondacija Ana i Vlade Divac se u ime svih ljudi kojima je pomogla, zahvaljuje donatorima, građanima, volonterima, partnerima i posebno zdravstvenim radnicima koji su doprineli da i u ovom, jednom od najtežih perioda za građane Srbije, empatija, solidarnost i dobročinstvo budu vrednosti potvrđene na delu.

Medijski partner: Novi Radio Sombor

Pratio, zabeležio: Srđan Ačanski

Objavljeno u Prva vest

* Fondacija Ana i Vlade Divac u saradnji sa Grupom 484 i uz podršku Ambasade Kraljevine Norveške u Srbiji, pomaže više od 50.000 najugroženijih građana u borbi sa koronavirusom. Vrednost pomoći je 200.000 evra

Građani Srbije koji žive na granici siromaštva posebno su pogođeni krizom izazvanom koronavirusom i potrebna im je dodatna briga i podrška. Kroz projekat „Pomoć najugroženijim sugrađanima u borbi sa Kovidom 19“, obezbeđeno je 10.000 porodičnih paketa sa osnovnim namirnicama i higijenskim sredstvima, koji će biti podeljeni jednoroditeljskim porodicama, korisnicima narodnih kuhinja, višečlanim porodicama, stanovnicima nehigijenskih naselja, Romima, porodicama koje brinu o deci ili odraslima sa invaliditetom, te pojedincima koji žive i rade na ulici. Projekat realizuje Fondacija Ana i Vlade Divac u saradnji sa Grupom 484 i uz podršku Ambasade Kraljevine Norveške u Srbiji.

Ugroženi građani Srbije suočavaju se sa različitim problemima, od kojih je najveći nedostatak osnovnih životnih namirnica i sredstava za higijenu. - Radimo na tome da obezbedimo pomoć za više od 50.000 ljudi. U prvom ciklusu podele početkom juna, 5.500 paketa sa najpotrebnijim prehrambenim i higijenskim namirnicama biće dostavljeno korisnicima u Beogradu, Subotici, Somboru, Čačku, Nišu, Leskovcu i Prokuplju. Veliku podršku i informacije o potrebama građana dobijamo od lokalnih institucija, Crvenog krsta, kriznih štabova, više od 50 udruženja građana i volontera, od kojih su mnogi dugogodišnji saradnici Fondacije Ana i Vlade Divac - napominje Uroš Delić, menadžer projekta.

Cilj projekta je pomoć porodicama koje žive na rubu ili ispod granice siromaštva, a u otežavajućim okolnostima svakodnevnog života, kao što je briga o bolesnom članu porodice, nezaposlenost ili gubitak posla. Porast straha, depresije i neizvesnosti, usled pandemije Kovida 19, dodatno otežavaju život ovih porodica.  

U toku višemesečne akcije biće podeljeno ukupno 10.000 paketa, a drugi ciklus isporuke planiran je za početak jula u mestima gde pomoć bude najpotrebnija. Vrednost projekta „Pomoć najugroženijim sugrađanima u borbi sa Kovidom 19“ iznosi 200.000 evra, a obezbedila ih je Ambasada Kraljevine Norveške u Srbiji.

 

 

 

 


 

 

 

Medijski partner : Novi Radio Sombor

Pratio, zabeležio: Srđan Ačanski

Objavljeno u Prva vest

* Nedostaje mi teren na današnji dan. Rad koji sam naučio i na koji sam navikao i nedostaje mi moj Beograd za 1. maj. I moj Novi Sad gde smo se mi iz Sombora,"prestrojavali" iz jednog u drugi autobus i zajedno hitali u istom, na isto - mesto protestnih prvomajskih šetnji u prestonici, kako se to na ovaj dan u čitavom svetu prigodno čini. Nedostaju mi kolege iz svih krajeva SFRJ sa kojima sam se sretao i sindikalci, nedostaje mi moja „Nezavisnost“. Sve normalno mi danas nedostaje. A slobodarski, moj kraljevski slobodni rodni grad Sombor i sutra će imati čistoljubivu solidarno, domaćinski pruženu ruku za sav normalan svet jer i posle karantene/karantina, živeće i 1. maj

DA NE BUDE ZABUNE

U izolaciji sam, kao i sav ostali narod u Srbiji danas 1. maja 2020, a ne nažalost, da sam na terenu, kao što sam to navikao godinama i kao što je to u jednim od primera bilo na današnji dan, 1. maja pre 5 godina recimo - od kada sam (i od tada) sačuvao nekoliko fotografija koje prilažem u galeriji rubrike. Osim ostalih mesta, podelio sam tom prilikom simbolične rečite pamflete mog (našeg) reprezentativnog srpskog Sindikata UGS "Nezavisnost", u Hotelu-prenoćištu Lodge-In, stecištu našeg stalnog partnerstva gde smo održavali seminare, sindikale okrugle stolove, i gde planiramo uskoro - kada ovo korona zlo prođe, islo i slično da organizujemo i radimo, tom lepo uređenom prostoru solidarnih domaćina takođe reprezentativnog somborskog ugostiteljskog objekta, kao i na još nekoliko lokacija u Somboru. Navikao sam da 1. maja radim, ili da odem na simboličnu prvomajsku radničku protestnu šetnju u našu prestonicu, Beograd.

Toga smo danas uskraćeni. Ujedinjenost nam ipak kaže da ćemo, solidarni, svesni i savesni, mi radnici, koji smo, mnogi od nas i polovinom prošlog desetleća ostali bez posla (u mom slučaju još 2007. kada je katastrofalnom privatizacijom započelo razaranje jedinog regionalnog elektronskog medija na Severozapadu Srbije Radio Sombora, pa smo sopstvenim naporima uz vašu podršku, dragi građani u ovom primeru čitaoci, i podršku Sindikata "Nezavisnost" osnovali dvostruki el. medij Novi Radio Sombor (kako bismo preživeli a građani imali mogućnost da od 23. septembra 2016. kada smo objavili prvi članak na ovom portalu i istovremeno pokrenuli internet Novi Radio Sombor, pročitaju aktuelnosti, slobodnu reč i čuju je barem-za sada- u internet radiju), te se tako i dalje borimo za vidljivost osnovnih radničko-klasnih prava premda radimo u otežanim ekonomskim uslovima, deleći svakodnevicu većine. Združeno i jedinstveno možemo mnogo jer sutra je novi dan a i posle korone, izolacije i karantina, biće nastavljen i 1. maj. Svima istovremeno da iskoristim i ovu svakako nesvakidašnju i neoubičajenu prvomajsku (ne)priliku, želim dobro zdravlje, puno sreće, povratak radnih mesta, bolje sutra i život od sopstvenog i dostojanstvenog rada.

Radilo se uvek 1. maja, s posebnim zadovoljstvom na terenu, pa evo nekih uspomena (i od pre 5 godina za juče-danas-sutra: aktivnosti članova i poverenika UGS "Nezavisnost" u Somboru, u kojima su učestvovali poznati somborski predstavnici starih zanata, ugostitelji, penzioneri, neki i učlanjeni u Sindikat baš tog dana, zanatlije, sportisti, umetnici...) Svi pod istim geslom, Solidarno, ujedinjeno, zajedno pa i ove fotografije u galeriju pridodajem. Držim se onog, slika govori često više od reči.

Replikom interakcije juče-danas-sutra, poređao sam ovako naizmenično i nekoliko fotosa sa tradicionalnog obeležavanja zajedničkog sindikalnog simbolično protestnog okupljanja UGS Nezavisnost i Saveza samostalnih sindikata Srbije u Beogradu od pre tri godine, u tom uobičajenom tradicionalnom traženju boljih uslova za rad i sveukupnog životnog standarda građana; prvomajsko podne beše suncem ogrejano, ispred Doma sindikata na Trgu Nikole Pašića: pored mene, predsedsnik Granskog sindikata Kulture, umetnosti, medija KUM Dragan Milanović Pilac, Gizela Tot, dugogodišnja funkcionerka i aktivistiknja UGS Nezavisnost, Petar Zambo, član SES-a Sombor i Srđan Siljanović, funkcioner tada somborskog GS zdravstva, snimio Dejan Horvat.

Čuvajući uspomene čuvam i fotografiju "somborske četvrtke" istog dana, članova somborskog Koordinacionog odbora "Nezavisnost". Simbolično smo i mi seli - stali ispred glavnih vrata ulaza zgrade Vlade Srbije, u osmehu borbe kao potvrdom, ništa nam nije teško, te u jasnoj želji za osnovnim, ključnim stavom u smislu razvoja socijalnog dijaloga u gradativno stvarnosnom zaživljavanju radničko-klasnih interesa, obaveza i prava. (Snimio Srđana, Pecu i mene, Dejan).

Pokrajinski Odbor Sindikata Nezavisnost AP Vojdoine kreće na 1. miting u Beograd, 2018. - Tu pridodajem i fotografije naših novosadskih sindikalnih kolega.

Međunarodni praznik rada ili Prvi maj praznik je da evo upotpunim današnji verujem prigodan tekst, kojim pripadnici i simpatizeri radničkog pokreta iskazuju opštu solidarnost radništva i obeležavaju sećanje na dostignuća radničkog pokreta, odnosno žrtve koje su pripadnici radničkog pokreta podneli kako bi se izborili za veća radna prava.

Prvi maj je proglašen međunarodnim praznikom rada sa namerom obeležavanja sećanja na demonstracije radničkog pokreta 1886. godine, održane u Čikagu. Dan rada je jedan od najrasprostranjenijih praznika na planeti. Slavi se prigodnim manifestacijama u vidu prvomajskih protesta za ostvarivanje, solidarnost i poboljšanje radničko-klasnih prava u većini zemalja sveta.

Prvi put, javne i masovine demonstracije dakle, pre ravno 134 godine, a prvi put nakon sveg tog vremena koje je sastavilo tri veka - ovde, izolatorno. Ne znam otkud mi dođe ta priloška "kovanica", učinilo mi se da čak rogobatno zvuči. Možda ipak i ne toliko koliko trenutak izolacije koji većini nama u Srbiji traje čitavih 24 časa, na ovogodišnji 1. maj, prestupne 2020. Proći će i to. U ujedinjenoj - svako u svom izolatornom kutku - želji, veri, nadi i snazi koliko nam je od nje ostalo a sad nam, združeno potrebnija no ikad, da istrajemo u putu sveopšte međusobne solidarnosti da bismo mogli što ujedijeniji računajući na sve veći značaj i sadejstvo civilne sfere, da dočekamo lepše, bolje, zdravije, plaćenije i dostojanstvenije, sutra. 

Siniša Stričević 

Objavljeno u Prva vest
ponedeljak, 27 april 2020 17:26

Kroz Bosnu i Hercegovinu: Mostar grad tri religije

* Ovog puta vas vodimo u Mostar, glavni grad Hercegovine, peti po veličini grad u Bosni i Hercegovini, smešten na obalama reke Neretve, pod Veležom. Prestavićemo vam i jedno jako interesantno i zanimljivo dešavanje koje je održano 2016.godine naime reč je o "Skupu potomaka poznatih mostarskih porodica" a predstavićemo vam i jednu od poznatijih porodica koja je ostavila jako veliki trag kako  u političkom i kulturnom, tako i u umetničkom životu grada Mostara, dakle počnimo.

Grad čuven po Starom mostu, koji je po nalogu Sulejmana Veličanstvenog izgradio neimar Hajrudin 1566 godine. Most  je srušen tokom rata  1993. godine, a ponovo je obnovljen 2004. godine, tako da sada imamo novi "Stari most" koji je kao i onaj prošli, zajedno sa svojom okolinom "Kujundžilukom" upisan na listu UNESKO-a kao deo svetske kulturne baštine.

Kujnundžiluk po noći (2020.godina)

U Mostaru se nalazi upravno sedište  Hercegovačko-neretvanskog kantona. Po broju stanovnika ovo je najveće naseljeno mesto u Hercegovini. Prema popisu iz 2013. godine, grad Mostar je imao 60.195 stanovnika.

 Geografski položaj

Mostar se nalazi na jugu Bosne i Hercegovine, a u centru Hercegovine. Grad Mostar geografski predstavlja čvorište severne, zapadne i istočne Hercegovine, u blizi grada nalazi se aerodrom. Kroz centar grada se proteže kanjon reke Neretve,kroz grad protiče još i rečica Radobolja, duga je svega 5 km. Reka izvire ispod brda Mikuljača u Ilićima. Protiče kroz Mostar i uliva se u Neretvu kod Starog mosta.

Položaj Mostara

 Klima

Mostar ima umerenu sredozemnu klimu sa blažim zimama (uz malo ili nimalo snega), te veoma vrućim letima, kada temperature u hladu znaju iznositi i do 45 °C. Zbog toga, Mostar je  bio jedan od najtoplijih gradova u bivšoj Jugoslaviji.

Neretva u Mostaru (2020.godina)

Ušće Radobolje pod Starim Mostom (2020.godina)

Istorija

Praistorijsko doba

Šire područje današnjeg Mostara bilo je naseljeno još u praistorijskom vremenu, što potvrđuju brojna nalazišta iz neolita, bakarnog, bronzanog i gvozdenog doba. Među njima su naseljene pećine, grobovi, oružje, predrimski novac i sl. Uz stočarstvo i zemljoradnju u gvozdenom dobu se razvija i trgovina s okolnim središtima. Za vreme rimske uprave područje su naseljavala ilirska plemena, a administrativno je pripadao dalmatinskoj provinciji. U to doba nastaju i putevi u dolini Neretve. Bazilika iz 3—6. veka u Cimu verovatno je bila sedište biskupije Sarsenterum, koja se nalazila na području današnje Hercegovine.

Srednji vek

Novo razdoblje nastaje padom Carstva i doseljenjem Slovena. Tokom ranog srednjeg vijeka područje Mostara pripadalo je pokrajini Zahumlje (Hum). Uprkos vrhovnoj vlasti Franaka, ovi su krajevi imali određeni stepen samostalnosti, posebno za kneza Mihajla Viševića (910. — 950.).

Područjem su jedno vreme vladali Nemanjići, zatim bosanski ban, a tokom 14—15. veka sve su snažniji humski knezovi. Jedan od njih — Stefan Vukčić Kosača (u narodnim pesmama poznat i kao Stjepan), koji je stolovao u Blagaju pored Mostara, 1448. dobija titulu hercega (odatle potiče naziv Hercegovina).

Mostar, gradjevine iz osmanlijskog perioda (2020.godina)

Turci su osvojili Mostar 1468. godine. Zahvaljujući saobraćajnoj važnosti prelaza preko Neretve, 1522. godine postaje sedište Hercegovačkog sandžaka. a 1566. dotadašnji drveni most zamenjen je kamenim, čuvenim "Starim mostom"

****Ime „Mostar“ prvi se put pojavljuje u turskom popisu stanovništva iz 1468—1469, a da se ono odnosi na naselje oko dvije kule na Neretvi, jasno je iz jednog dokumenta sa sednice vijeća Dubrovačke republike 1474. ****

U 16. i 17. veku zabeleženo je intenzivno širenje grada, krajem ovog perioda Mostar je imao oko 10.000 stanovnika. Godine 1777. postaje sedište eparhije "Zahumsko-Hercegovačke" SPC.

Hercegovački pašaluk sa sedištem u Mostaru, osnovan je 1833. godine na čelu pašaluka bio je Ali Paša Rizvanbegović, koji pored pašaluka dobija  i vezirsku titulu.

A u gradu se otvaraju konzulati Austrije, Italije, Rusije, Britanije i Francuske.

Boljoj saobraćajnoj povezanosti doprinijela je izgradnja puta Mostar-Metković 1862. godine.

Austrougarska Monarhija

Ključna za Mostar bila je 1878. godina. Te godine održan je "Berlinski kongres" na njemu je odlučeno da se BiH da na upravu Austrougarskoj monarhiji. Austrougarska sa sobom donosi evropske uticaje, ne samo u upravljanju gradom, već i njegovom preoblikovanju, razvoju i izgradnji, što će rezultovati skoro potpunom preobrazbom tipičnog osmanlijskog naselja u evropeizovan grad.

Građevine iz doba Austrougarske Lučki Most i Gimnazija (2020.godina)

U 40 godina austrougarske uprave, Mostar je železničkom prugom i cestama povezan sa ostalim centrima u BiH i Dalmaciji. Izgrađena su tri mosta u samom gradu — most na  Musali, Lučki i Carinski most. Grad je dobio moderni vodovod i kanalizaciju, te je elektrifikovan.

Mostar je bio središte Hercegovačkog okruga. Austrougarska uprava predstavlja jedno od najplodnijih razdoblja u izgradnji i urbanizaciji Mostara u njegovoj čitavoj istoriji. Izgrađeni su novi objekti javni, školski, stambeni i industrijski.

U Mostaru su u tom razdoblju napravljene jedne od najlepših građevina orijentalnog stila, pomešanog s austrougarskom gradnjom poput: Stare gimnazije, Gradske banje, hotela Neretve, vojarni Severni i Južni logor, Stare železničke stanice i trgova Musale i Rondoa .

Među istaknutim arhitektima koji su gradili u Mostaru ističu se  Mustafa Komadina, Miroslav Losse, Josip Vancaš, Maksimilijan David i drugi.

Kraljevina Jugoslavija

U vreme ulaska u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Mostar je zatečen kao sasvim moderan evropski grad s dugom tradicijom. U razdoblju 1918—1945. nije se gradilo mnogo, tako da u smislu urbanizacije ovaj period nije mnogo značajan. Rudnik Boksita otvoren je 1919. godine, a osim njega nisu otvarane nove fabrike.

U vremenu između 1922. i 1929, Mostar je bio u sastavu Mostarske oblasti, a nakon toga Primorske banovine do 1939. Od tog perioda, pa do izbijanja Drugog svetskog rata bio je u sastavu Banovine Hrvatske.

 Drugi svetski rat

* Nakon okupacije Kraljevine Jugosalvije od strane "Sila osovine" Mostar ulazi u sastav NDH (Nezavisne Države Hrvatske) i biva deo Italijanske okupacione zone. Hapšenja i likvidiranja Srba, Jevreja i Roma u Mostaru i okolini počela su u leto 1941. godine u tri velika talasa, s tim što ono nikada nije potpuno prestajalo. Masovna hapšenja i ubijanja mostarskih Srba (u prvom redu inteligencije) počela su 24. juna 1941. po podne. Hapšenja su vršena po kućama, kancelarijama, zanatskim radionicama, na Lučkoj malti, trgovima, ulicama, baštama, njivama, neprekidno tri dana. Prethodno je naređeno da Srbi i Jevreji za tri dana ne izlaze iz svojih kuća, uz prijetnju da će svaki onaj koji prekrši naređenje biti na licu mjesta strijeljan. Zbog toga je, za tri dana (24—26. juna) uhapšeno 450 ljudi i zatvoreno u žandarmerijsku stanicu i školu „Kraljice Marije“ koja je pretvorena u sabirni logor.  Među prvima su pohapšeni poznati mostarski trgovci: Šain, Radulović, Kadijević, Peško, Čolović, Toholj, Njunjić, Komad, Hamović, Čereković, Komnenović, Miljević, i drugi; sveštenici: V. Gvozdenović, J. Vojović, D. Aškrabić, O. Radić, P. Pejanović, V. Petković te prosvetni radnici: D. Mučibabić, Đ. Tilimbat P. Janić, kao i mnogi drugi. Pohapšeni ljudi su već naredne noći ubijeni na mostovima Neretve, na Skakalima, u Sutini, kod Ortiješkog groblja, u selu Ilićima, kod rudnika mrkog uglja i drugim stratištima. Najviše je onih koji su kamionima odvezeni put Čitluka, Ljubuškog i Širokog Brijega, gde su završili u masovnim grobnicama.

 Mostar u Jugoslaviji

Mostar je oslobođen od fašizma 14.2.1945 godine u "Mostarskoj operaciji" koja je trajala 8 dana, nakon čega počinje ubrzana idustrijalizacija i urbanizacija grada.

Rat u BiH

Tokom građanskog rata 1990-ih, sam Mostar je dosta razoren, prvo tokom granatiranja JNA, a zatim i u međusobnim sukobima između Hrvata i Muslimana. Na samom početku rata minirana je i srušena  Saborna crkva  "Svete Trojice, dok su snage HVO (Hrvatskog Vjeća Obrane) 1993. godine, srušile Stari Most.


Skup potomaka poznatih mostarskih porodica 2016. godina

Godine 2016te u Mostaru su se okupili potomci poznatih mostarskih trgovačkih porodica Bilić, Dokić, Jelačić, Peško i Šain, koje su bile nekada okosnica ekonomskog i kulturnog preporoda. Svi oni su danas rasejani po svetu, ali su kumovi jedni drugima preko sto godina. Mostara se sećaju sa toplinom. Ovih dana su se okupili, kako se veza sa Mostarom nikada ne bi prekinula.

Emisiju o ovom dogadjaju snimaila je naša poznata novinarka Mira Adanja Polak, deo emisije možete videti i na sledećem linku: MIRA ADANJA POLAK-MOSTAR2016

Zajednička fotografija znametih mostarskih porodica ispred kozulata Srbije: Dokić, Bilić i Peško na fotografiji su paroh mostarski Radivoje Krulj, urednik RTS-a pisac Vladimir Kecmanović kao i čuveni hirurg dr.Peško, Nada Peško-Aćanski (gore-sredina), Tamara Aćanski i Srđan Ačanski (dole, sredima) foto: T.Đinđić


 Iz istorije Mostara o porodici Peško

Porodica Peško važi svakako za jednu od najpoznatijih porodica na tlu Hercegovine, njen najistaknutiji član je Miho Peško, rođen je u selu Korlati, kotar Ljubinje, 1856. godine. Sa svojim roditeljima i šest sestara došao je u Mostar još kao dječak 1861. godine.

Porodična fotografija 1905. godina (porodični arhiv)

Položaj Korlata na mapi

Nakon osnovnog školovanja i prakse kod ondašnjeg mostarskog trgovca Mojića, osamostaljuje se i vremenom postaje jedan od vodećih veletrgovaca na području Hercegovine i šire. Svoju trgovačku firmu osniva 1882. godine, pod nazivom "Trgovina Miho Peško" i registruje je 27. 9. 1884. godine kod Okružnog suda u Mostaru.

U 1896. godini sklopljen je ugovor o partnerstvu između Ilije Dokića i Mihe Peške iz Mostara, te Komada i Bukvića iz Gacka, a raskinut je 4. marta 1899. godine. Nakon smrti Ilije Dokića njegovi sinovi nastavljaju raditi sve do 1917. godine. Ova trgovina mješovitom robom u Mostaru zajedno sa trgovinom Mihe Peške ulazi u ortakluk poslije Prvog svjetskog rata pod nazivom "Prva udružena gvožđarska radnja na malo i veliko Dokić, Bilić i Peško". Bila je smještena u prizemlju kuće Dokića koja se nalazila na uglu Glavne i ulice Konak br. 1. U istom prostoru i poslije Drugog svjetskog rata nalazila se gvožđarija u društvenom vlasništvu.

Dokić, Bilić, Peško 1915. god (arhiva cidom)

Dokić, Bilić, Peško (2020.godina)

Na konstituirajuću glavnu skupštinu održanu 9. jula 1919. godine, u prostorijama svratišta "Slavonija" u Vinkovcima, pozvan je, između ostalih i Miho Peško, prilikom osnivanja društva "ZORA" – tvornice automobila, motora i gospodarskih strojeva d.d. Vinkovci. Tom prilikom Miho Peško je na temelju glavnice od 2.000.000 kruna uplatio 1.000 kruna prilikom potpisivanja. Na osnovu njegovog novčanog učešća postao je dioničar toga društva. Ova tvornica nije uspjela da se održi s obzirom da je već slijedeće godine doživjela likvidaciju.

Miho Peško se bavio i proizvodnjom hercegovačkih vina žilavke i blatine, zajedno sa porodicom Kovačina. Postigli su visok kvalitet ovog pića, što svjedoči Časna diploma dobijena od Udruženja za zaštitu austrijskog vinogradarstva na sajmu u Beču 1909. godine.

Dipoma iz Beča 1909 (porodični arhiv)

Peškini vinogradi, satelitski snimak 2020.godina

(svetlo braon boja, sa obe strane puta M17)

Vinogradi, septembar 2018. godina 

Tokom poslovanja Miho kupuje nekretnine, odnosno veći broj stambenih, stambeno­poslovnih i poslovnih objekata, kao i većih površina poljoprivrednog zemljišta. Na vrhuncu ekonomske moći Peško je u jednom danu kupio tri velike vile na Rondou u Mostaru. 

 Zgrada sa restoranom "Jagnje" jedan od objekata koje je Miho kupio (arhiva cidom)

Mostar, kuće na Rondu (2020.godina)

Tri vile na Rondou (2020. god)

Peške krajem XIX vijeka završavaju stambeno­poslovni objekat na tri sprata sa velikom terasom na vrhu i potkrovljem. Kuća se nalazila između Starog i Lučkog mosta. U prizemlju te zgrade nalazila se njihova trgovina na kojoj se i danas vidi natpis firme Trgovina Miho Peško. Na prvom i trećem spratu, živeli su članovi porodice, dok je etažu koristila posluga. U kući Peška stanovala je guvernanta sa kojom se isključivo govorilo njemačkim jezikom. Bila je Austrijanka i oslovljavali su je sa frojlan Mira. 

Porodićna kuća na Luci (2020.godina)i monogram iznad ulaznih vrata

U Nevesinju su posjedovali hotel kojeg je vodio Mišo Glogovac. Tu su se sklanjali u ljetnim danima, redovan gost hotela je bio Aleksa Šantić, inače porodični prijatelj, koji je takođe voleo da se uz dobru žilavku iz porodičnog vinograda odmori od nesnosne mostraske žege.

Hotel u Nevesinju (izvor stare razglednice Nevesinja)

Veći broj članova ove porodice aktivno je učestvovao u društvenom životu grada. U Prvom godišnjem izvještaju "Prosvjete" 1902/1903. godine, stoji, da je Peško Miho bio dobrotvor ovog društva. Nalazimo ga kao utemeljivača, dobrotvora izvršujućeg člana Srpskog pjevačkog društva "Gusle" iz Mostar, čiji je član bio i njegov veliki prijatelj, čuveni pesnik Svetozar Čorović, a bio je i član direkcije Prve srpske banke d.d. Mostar koja je osnovana 1903. godine.

          Aleksa Šantić

Spomenik Aleksi Šantiću na mostarskom groblju "Pašinovac"

(2020.godina)

U Prvom svjetskom ratu mnoge srpske porodice bile su protjerivane od strane tadašnje austrougarske vlasti u druga mjesta mahom sa većinskim hrvatskim življem. Za to vrijeme njihove kuće i trgovine bile su opljačkane i uništene. Nakon povratka u Mostar počinjali su raditi i stvarati ispočetka. Porodica Peško imala je sličnu sudbinu u tom ratu.

Poslije Mihine smrti 1930. godine firma nastavlja da radi pod nazivom "Miho Peško i sinovi" a vode je njegovi sinovi Đorđe i Lazar (obojica su završila trgovačku akademiju u Gracu). Radila je do 1941. godine, a povremeno do 1943. godine, kada je potpuno prestala sa radom.

Još dok je Miho bio živ sklopili su ugovor sa Artiljerijskim pukom II Armijske oblasti u Mostaru, za izgradnju sistema za navodnjavanje. Ovaj sistem sa kolom, koji će se u narodu kasnije nazvati "Peškino kolo", izgrađen je na mjestu Bukovi na Neretvi. U ugovoru od sedam tačaka određeno je korištenje ovog sistema za navodnjavanje. Dopuna ovog ugovora načinjena je 9. januara 1924. godine. U njemu piše da će Miho Peško nakon isplate od 75.000 dinara, plaćajući u ratama Artiljerijskom puku II Armijske oblasti doći u posjed ove građevine sa posljednjom ratom 1. 1. 1930. godine. Poslije isplate Peške se obavezuju da će dio vode od ove građevine i točka prvenstveno dati ovom puku pod nagodbom kao i za druge zakupce. U slučaju da Peške ne ispune dopunu ugovora on prestaje biti važeći.

Đorđe i Darinka Peško (porodična arhiva)

Tridesetih godina XX vijeka braća Đorđe i Lazar kupuju, za tadašnjih 2.000.000 dinara (radi poredjenja dnevnica je tada bila 10 din) od nekadašnjeg gradonačelnika Mujage Komadine najveći građevinski objekat u Mostaru, nazvan Džinovina. (Porodice Komadina i Peško njegovale su trajno prijateljstvo). Tokom Drugog svjetskog rata firma "Miho Peško i sinovi" prestaje sa radom, da bi nakon prestanka rata bila izvršena nacionalizacija nekretnina, a agrarnom reformom oduzeto im je poljoprivredno zemljište.

Zema (Džinovina) Austrougraski nacrti

Između dva svjetska rata u poslovnom prostoru prizemlja bilo je kino "Korzo", te četiri veće trgovine, a na spratovima dvije škole – Građanska i Viša djevojačka. Poslije 1945. godine, u prizemlju se, sve do izbijanja rata 1992. godine, nalazila popularna "ZEMA", dok su ostali prostor koristile službe Skupštine opštine Mostar.


Mostar Zema 1915.godina

Mostar 30te.godine prošlog veka

Mostar Zema (2020.godina)

Drugi svjetski rat ponovo donosi nedaće, progone, odvođenja i ubistva članova ove ugledne mostarske porodice. U junu 1941. godine Đorđe Peško je odveden od strane ustaša i ubijen. Tatjana – Tanja kćerka Lazara Peške, rođena je 21. juna 1924. godine u Mostaru. Kao omladinka i mlada skojevka učestvovala je u radu Muslimanske narodne biblioteke u Mostaru. Član SKOJ­a bila je od 1940. godine i KPJ od 1941. godine. Sa samo sedamnaest godina doživjela je tragičnu sudbinu u avgustu 1941. godine. Njoj u spomen predškolska ustanova u Mostaru do 1992. godine nosila je ime Tanja Peško, kao i mnoge druge društveno političke organizacije i radne brigade.

Tanja Peško (porodična arhiva)

Objekat nekdašnje Predškolske ustanove "Tanja Peško" i danas ima istu namenu ali drugo ime (Ulica Rade Bitange, 2020. godina)

Komisija za nacionalizaciju NOS­a Mostar, izvršila je nacionalizaciju porodičnih, poslovnih i stambeno­poslovnih zgrada od porodice Lazara Peške iz Mostara, navodimo deo: Lacina b.b.; Cim; Ulica JNA br. 3; Gnojnice br. 95; Dizdareva br. 6/I i 6/II; Dizdareva br. 8; Oneščukova b.b.; Maršala Tita br. 37, 40, 52 i 123 i Braće Brkića br. 23. Iz pre dmeta se vidi da je ovoj porodici oduzeto: sedam jednosobnih stanova; tri dvosobna; tri četvorosobna stana i jedanaest poslovnih prostora. Za potrebe škole na Luci u Titovoj napravljene su 23 učionice za osnovnu školu. Danas je u ovoj zgradi smještena Muzička škola I i II stupnja i Muzički centar "Pavarotti".

Muzučki centar "Pavaroti" (2018.godina)

Trgovina Mihe Peške (2020. godina)

I pored svih poteškoća koje su pratile ovu porodicu, deset potomaka završilo je visoke škole. Izbijanjem rata, 1992. godine, posljednji potomci Mihe Peško napuštaju Mostar i to porodice Zdravka i Mihajla sa svojim unucima, ukupno njih trinaest. Danas u Mostaru, u kome je živjelo šest generacija, u kome su stvarali, ulagali oko 140 godina niko od ove porodice nije prisutan.

Nakon povlačenja JNA, vlast u Mostaru preuzelo je Hrvatsko vijeće obrane.

Poslije toga, iz kuće na Rondou u kojoj su živjeli Mihajlo i Zdravko Peško, nestala je velelepna porodična trpezarija urađena u bider majerstilu. Nestao je, takođe i jedinstven "turski salon" (za koji je čovek pre rata nudio kuću u Makarskoj), kao i kompletan kućni namještaj. Izgubio se svaki trag i portretima Mihe i Anne Peško kao i drugim brojnim umjetničkim slikama.

Kuća na Rondou (2020.godina)


Nastavljajući porodičnu tradiciju dobročinstva, komplet je renoviran konzulat Republike Srbije, Vladičanski dvor, a i radovi na pravoslavnoj crkvi Svete Trojice se privode kraju.

 

Crkva Sv.Trojice u Mostaru i panorama grada (2020.godina)

Idu bolji dani i sve polako dolazi na svoje pravi pokazatelj toga je zakon o denacionalizaciji...

Za kraj poklanjamo vam interesantnu fotografiju,
Saša Peško sa našim poznatim teniserom 
Novakom Djokovićem

 

Poznate ličnosti grada Mostara

  • Dušan Bajević, nekadašnji jugoslovenski i bosanskohercegovački fudbaler i fudbalski trener
  • Džemal Bijedić, jugoslovenski pravnik i političar
  • Franjo Vladić, nekadašnji jugoslovenski fudbaler
  • Dražen Dalipagić, nekadašnji jugoslovenski i srpski košarkaš i košarkaški trener
  • Bojan Bogdanović, hrvatski košarkaš
  • Svetozar Ćorović, srpski pisac
  • Vladimir Ćorović, srpski istoričar i akademik
  • Osman Đikić, srpski pjesnik
  • Enver Marić, nekadašnji jugoslovenski fudbaler
  • Predrag Matvejević, hrvatski i bosanskohercegovački književnik
  • Muhamed Mujić, nekadašnji jugoslovenski fudbaler
  • Himzo Polovina, jugoslovenski pjevač narodne muzike
  • Miho Peško, ugledni mostarski trgovac, veleposednik, utemeljivač Srpskog pevačkog društva “Gusle”   dobrotvor
  • Željko Samardžić, srpski pjevač
  • Blaž Slišković, nekadašnji jugoslovenski i bosanskohercegovački fudbaler i fudbalski trener
  • Enver Hadžiabdić, nekadašnji jugoslovenski fudbaler
  • Aleksa Šantić, srpski pjesnik
  • Branka Sovrlić, srpska pjevačica
  • Katarina Ambrozić, srpska istoričarka umjetnosti i univerzitetski profesor
  • Uroš Krulj, srpski ljekar i ban Zetske banovineu Kraljevini Jugoslaviji
  • Dragan Čović, hrvatski političar,
  • Đorđe Pejanović, srpski prosvjetni, kulturni i nacionalni radnik
  • Risto Duždević Toholj, srpski revolucionar i oficir
  • Veselin Misita, potpukovnik Jugoslovenske vojske,
  • Gordan Mihić, srpski scenarista,
  • Ivan Ćurković, nekadašnji jugoslovenski fudbaler i predsjednik FK Partizan
  • Smail-aga Ćemalović, srpski publicista i predsjednik mostarske opštine
  • Jasna Merdan Kolar, nekadašnja jugoslovenska i austrijska rukometašica

Sport

* Šta ukratko reći o klubovima i o sportu uopšte u Mostaru, naime u gradu postoje dva fudbalska kluba, izmedju kojih vlada veliki rivalitet, ukratko, jedan je stariji, a drugi poznatiji